ข้อมูลทั่วไป :

อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาล มีพื้นที่ครอบคลุมอยู่ในท้องที่อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน และอำเภอห้างฉัตร อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง สภาพพื้นที่ป่าอุดมสมบูรณ์ไปด้วยพรรณไม้นานาชนิด เป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร ซึ่งเป็นบรรยากาศที่เงียบสงบ และมีอุโมงค์ขุนตาลซึ่งเป็นอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในประเทศไทย สร้างโดยชาวเยอรมัน อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาลมีเนื้อที่ประมาณ 255.29 ตารางกิโลเมตร หรือ 159,556.25 ไร่

การเดินทางขึ้นไปบนดอยขุนตาล ไปได้ 2 ทางคือ ทางรถไฟสายเหนือ ลงที่สถานีขุนตาลแล้วเดินเท้าไปที่ทำการอีกประมาณ 1.3 กิโลเมตร เป็นทางที่สะดวกที่สุด

หรืออีกเส้นทางหนึ่งคือทางรถยนต์โดยเลี้ยวขวาตรงหลักกิโลเมตรที่ 47 (เส้นทางสายลำปาง-ลำพูน) เข้าไปตามทางลูกรังอีก 18 กิโลเมตร ซึ่งสภาพถนนช่วงนี้ไม่ดีนัก บางช่วงก็ชันมากจึงควรใช้รถสภาพดี

ย. 1
ตั้งอยู่ห่างจากที่ทำการวนอุทยานฯ ราว 1,100 เมตร เมื่อเดินทางขึ้นไปถึง ย. 1 จะพบพลับพลาที่รัชกาลที่ 5 เคยเสด็จมาประทับ 1 หลัง และที่พักของการรถไฟฯ 3 หลัง คิดค่าที่พักหลังละ 450-600 บาท (บวกภาษีอีก 7 %) ติดต่อจองที่พักได้ที่ การรถไฟแห่งประเทศไทย โทร. 225-6964

ย. 2
ตั้งอยู่ห่างจาก ย. 1 ไปราว 800 เมตร เมื่อไปถึงจะเห็นสวนลิ้นจี่และต้นไม้เมืองหนาว เช่น ลูกแพร์ ลูกพลับและทุ่งสน แต่สิ่งที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวก็คือ บ้านพักของ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช แต่ว่าไม่เปิดรับรองแก่นักท่องเที่ยวทั่วไป บริเวณ ย. 2 จะมีที่ทำการของอุทยานแห่งชาติดอยขุนตาล และมีเรือนพักรับรอง 6 หลัง ราคา 600-1,200 บาท ผู้สนใจติดต่อจองบ้านพักได้ที่ โทร. 579-0529 และ 579-4842

บ้านพักบริการนักท่องเที่ยวจำนวน 6 หลัง คือ
บ้านขุนตาล 7(ชมดารา) มี 2 ห้อง พักได้ 6 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 600 บาท
บ้านขุนตาล 8(ชมอัศดง)มี 2 ห้อง พักได้ 6 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 600 บาท
บ้านขุนตาล 9(ชมดอย)มี 3 ห้อง พักได้ 9 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 900 บาท
บ้านขุนตาล 10(ชมดง)มี 3 ห้อง พักได้ 9 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 900 บาท
บ้านขุนตาล 11(ชมไพร)มี 3 ห้อง พักได้ 9 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 1,200 บาท
บ้านขุนตาล 12(ชมอาทิตย์) มี 2 ห้อง พักได้ 9 คน ค่าธรรมเนียมห้องละ 1,200 บาท

ย. 3
อยู่ถัดจาก ย. 2 ขึ้นไปประมาณ 3,600 เมตร เป็นที่ตั้งของบ้านพักมิชชั่นนารี คิดค่าที่พักคนละ 70 บาท ลักษณะที่พักเป็นบ้านไม้หลังใหญ่ จำนวน 8 หลัง ติดต่อจองบ้านพักได้ที่ คณะกรรมการขุนตาล วิทยาลัยภาคพายัพ ตู้ ปณ. 161 เชียงใหม่ 50000 โทร. (053) 241255

สภาพทั่วไป เป็นเทือกเขาสลับซับซ้อน มีที่ราบอยู่บ้างตามสันเขา เป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร เช่นห้วยแม่ตาล ห้วยแม่ไทร เป็นต้น มีดอยขุนตาลเป็นยอดเขาสูงสุด ประมาณ 1,304 เมตร ประกอบด้วยป่าชนิดต่างๆ คือป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา ขึ้นอยู่ในที่สูงจากระดับน้ำทะเล 1,000 เมตรขึ้นไป ป่าสนเขาและป่าเบญจพรรณอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 700 เมตรขึ้นไป

อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาลแบ่งออกเป็น 3 ฤดูคือ
ฤดูร้อน ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์-เมษายน บนยอดดอยขุนตาลในฤดูร้อนอากาศจะเย็นสบายไม่ร้อนอบอ้าว
ฤดูฝน ระหว่างเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม จะมีฝนตกชุกในระยะเดือนกรกฎาคมและสิงหาคม
ฤดูหนาว ระหว่างเดือนพฤศจิกายน-มกราคม อากาศค่อนข้างหนาวจัดตลอดทั้งวัน

สภาพป่าประกอบด้วยป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา ป่าเบญจพรรณ และป่าสนเขา พันธุ์ไม้ที่สำคัญได้แก่ ไม้สัก ไม้มะค่าโมง ยมหอม กะบาก ตะแบก จำปาป่า มะม่วงป่า สนสามใบ สนสองใบ กว้าง ประดู่ ตะคร้อ ไม้ไผ่ต่างๆ ฯลฯ

สัตว์ป่าที่อาศัยอยู่ในบริเวณนี้ประกอบด้วย เก้ง กวาง หมูป่า ลิง ค่าง กระรอกบิน ไก่ป่า และนกนานาชนิด

จุดเด่นที่น่าสนใจ :

อุโมงค์ขุนตาล
เป็นอุโมงค์ทางรถไฟรอดผ่านที่ยาวที่สุดในประเทศไทยคือ ยาว 1,352 ฟุต มีสวนดอกไม้ตกแต่งไว้อย่างสวยงาม ศาลเจ้าพ่อขุนตาล และอนุสาวรีย์ ซึ่งสร้างเป็นอนุสรณ์แก่ชาวเยอรมันผู้ดำเนินการควบคุมการก่อสร้าง

ตามยอดเขาสูง
เป็นจุดเด่นที่เหมาะสำหรับการพักค้างแรมเป็นอย่างยิ่ง เช่น จากที่ทำการอุทยานฯเดินทางเท้า ระยะทางประมาณ 1,100 เมตร จะถึง ย.1 เป็นที่ตั้งบ้านพักรับรองของการรถไฟแห่งประเทศไทย ซึ่งมีเรือนพักสำหรับบริการนักท่องเที่ยว ย.2 มีสนเขาขึ้นอยู่อย่างหนาแน่น ทำให้บริเวณนั้นมีความร่มเย็นสวยงามตามธรรมชาติ บริเวณที่ใกล้ยอดเขามีบ้านพักรับรอง ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช มีรั้วรอบ ภายในบริเวณบ้านปลูกพันธุ์ไม้เมืองหนาว และจัดตกแต่งสถานที่สวยงาม มีสวนลิ้นจี่ซึ่งพระบามสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ เสด็จไปพักผ่อนอิริยบทที่เรือนรับรองนี้ 2 ครั้ง ส่วน ย.3 ห่างจาก ย.2 ประมาณ 3,600 เมตร เป็นยอดเขาที่สูงที่สุด ของเทือกเขาขุนตาล(ม่อนส่งกล่อง) สามารถมองเห็นทัศนียภาพตัวเมืองลำปางได้อย่างชัดเจน ก่อนถึงยอดเขานี้จะผ่านป่าธรรมชาติที่ร่มรื่นและเย็นสบายตลอดทาง และจะผ่านบ้านพักของมิชชันนารีจำนวน 7 หลัง ซึ่งสามารถติดต่อขอเช่าได้ที่ มหาวิทยาลัยพายัพ จังหวัดเชียงใหม่

น้ำตกแม่ลอง
อยู่ทางสถานีขุนตาลทางทิศใต้ ห่างไปประมาณ 10 กิโลเมตร โดยลงรถไฟที่สถานีแม่ตาลน้อย แล้วเดินทางไปอีกประมาณ 3 กิโลเมตร จะมีน้ำตลอดปี และอากาศเย็นสบายตลอดปี

น้ำตกตาดเหมย
อยู่แยกจากเส้นทางด้านซ้ายมือ ระหว่างทางจาก ย.ที่ 2 ไป ย.ที่ 3 โดยต้องเดินทางลงไปในหุบเขาแม่ยอนหวาย ประมาณ 300 เมตร

นอกจากนี้ยังมีน้ำตกอีกหลายแห่ง คือ น้ำตกแม่ผาตูบ น้ำตกห้วยแม่ไพร

ย. 4
อยู่ถัดจาก ย. 3 ขึ้นไปอีกราว 1,500 เมตร เป็นยอดสูงที่สุดของดอยแห่งนี้ แม้ระยะจะไม่ไกลกันนักแต่เป็นช่วงที่ชันมาก เมื่อนักท่องเที่ยวเดินทางถึงบนยอด ย. 4 แล้ว สามารถ มองเห็นทิวทัศน์เบื้องล่างได้เป็นมุมกว้าง ส่วนมากมักนิยมไปเฝ้าชมพระอาทิตย์ขึ้นยามเช้าซึ่งมีความสวยงามน่าประทับใจ